Archivo de la categoría: Sin categoría

PATRIMONIO PONTÉS XIII

Unha vez máis seguimos cos cruceiros completos e, nesta ocasión, o facemos cun cruceiro relativamente novo, pois é deste milenio, concretamente do ano 2004. Falo do:

CRUCEIRO DE PONTOIBO-CAPELA DE SAN VICENTE


Localización:
Situado no adro da Capela de San Vicente, en Pontoibo, a carón do sarcófago antropomorfo do Santo, é un cruceiro de recente factura pois, segundo reza unha placa en aceiro inoxidable, foi erixido o día 8-1-2004. O traballo do mesmo semella un certo estilo bretón ou celta, principalmente no capitel e nas figuras da cruz. Está feito en pedra de gra. É un exemplar pequeno, é dicir, non moi alto por mor de ter só unha grada ou chanzo.

Plataforma:
Neste caso temos unha plataforma sinxela, pois está formada por unha soa grada ou chanzo.
Ten forma cuadrangular e, ao igual co resto do cruceiro, feita na pedra de gra. O feito de ter unha soa grada outórgalle ao cruceiro un aspecto de baixo, é dicir, é un cruceiro pequeno, pois todas as partes son de pequeno tamaño.

Pedestal:
Coma no caso da plataforma, temos un pedestal de pequena altura. Ten forma de paralelepípedo rectangular, con mediacana na parte superior do mesmo.
É liso, non se observan inscricións nin gravados nel.

Varal:
É un varal curto, rexio e forte para o tamaño que ten, xa que non é moi alto.
A sección do mesmo é cadrada con chafráns ben marcados, levando no inicio e no remate destes uns saíntes, como podemos ver na foto (algo pouco característico nos cruceiros desta zoa, mais ao ser de nova factura os modelos de construción non son os que había noutrora).
Na parte inferior sen chafráns é bastante alta. A superior é máis curta.
É un varal liso, sen relevos nin inscricións.

Capitel:
O capitel, coma o resto do cruceiro, é modernista na súa realización non no contido. Neste adáptase aos pautas, é dicir, leva volutas angulares e cabezas de anxos con algo por baixo que semellan ás (por iso digo que a realización é modernista, pois cabezas, ás e volutas non seguen os modelos tradicionais).

Cruz:
Trátase dunha cruz pequena, de brazos curtos e de remate frorenzado con botón central. De sección cadrada e non moi grosa.

Cruz anverso, o Cristo:
Neste caso é unha figura pequena a que nos atopamos e tamén de tipo modernista, non semella nada do visto ata o de agora. As faccións da cara están pouco traballadas, destaca a barba e os ollos, redondos e saltóns. Leva coroa de espiñas e con carteleira enriba, aínda cas letras (INRI) non se aprecian. A testa, moi lixeiramente inclinada cara adiante.
Os brazos son curtos. Leva as mans abertas cun cravo en cada unha delas, e outro nos pés. Ao revés da maioría, a perna esquerda apoia sobre a dereita, cun outro cravo nos pés. Leva pano de pureza moi esaxerado, con pregues moi grosos. As costelas están moi marcadas.

Cruz reverso, a Virxe:
A Virxe, coma o resto do cruceiro, tamén é de feitura modernista, sen adaptarse aos modelos de construción típicos.
Semella ser unha Virxe do Carme, con Neno no colo. Leva o corpo cuberto por un pano moi esaxerado que lle tapa dende a testa ata os pés. Apoia directamente no capitel.
A figura do Neno está pouco máis que marcada, sen traballar, o mesmo cas mans da Virxe. As faccións da cara, tamén están pouco traballadas na imaxe de María.

Texto e fotografía aportados por D. Xose María López Ferro, director do Museo Etnográfico Monte Caxado de As Pontes, a quen agradecemos o seu traballo e colaboración.


























PATRIMONIO PONTÉS XII

Seguindo cos cruceiros completos imos ver hoxe un fermoso exemplar de cruceiro con pousadoiro e que é de mediados do século XIX.

CRUCEIRO DE RIBADEUME – O CAMPO

Localización:
Situado nun lugar de encrucillada e ao mesmo tempo no lugar do antigo campo da festa. Nun lugar de encrucillada pois está no cruce que hai na estrada As Pontes-A Faeira e a pista que colle ao pé da igrexa cara a Igrexa de Santa María e ao Carreiro e ao Sixto.
Trátase dun exemplar alto e rexio, feito en pedra de gra.

Plataforma:
Formada de tres gradas rectangulares de altura media e feitas en pedra de granito. Na superior leva un pousadoiro -con media escocia lateral- para, como o seu nome indica, pousar os cadaleitos e rezar un responso pola alma do defunto, cousa habitual nos enterros dalgún día e costume ou práctica que hoxe está desaparecida. Tamén aproveitábase para remudar os levadores, en traxectos longos. Ás veces, era empregado para pousar un ramo de flores, exvotos, esmolas…

Pedestal:
Alto con escocia nas catro caras, con molduras (superior e inferior) e erguido sobre un tronco prismático cuadrangular.
Leva a inscrición na parte baixa da cara da cruz anverso, co ano no que foi erixido, 1863. Di así:

AÑO DE 1863

Fuste ou Varal:
De sección octogonal, rexio e longo. No inicio e no final e de sección cadrada. Na parte superior está encintado pois ten unha fendedura (como logo veremos tamén ten algunha que outra rotura).
(Estes cruceiros situados preto das estradas están sometidos a un maior risco de sufrir algún contratempo, pois os camións, tractores e demais maquinaria pesada poden danalos con facilidade ao menor despiste dos condutores. Debera contar con algún tipo de protección ao seu arredor para evitar as aproximacións innecesarias e perigosas).
É un varal liso, sen inscricións nin relevos.

Capitel:
É un capitel non moi finamente traballado, de tipo cuadrangular en astrágalo e liso. Leva volutas angulares pouco elaboradas; no medio delas, testas de anxos con ás (tamén pouco traballadas).
O tamaño non é moi grande, podendo dicir que nos atopamos ante un capitel pequeno.
Vai encintado, posiblemente por rotura, na unión co varal.

Cruz:

Temos neste ocasión unha cruz de sección octogonal con inicio cadrado no capitel. É unha cruz de grosor medio e co remate dos brazos horizontais e brazo superior en florenzado con botón central.

Cruz anverso, o Cristo:
A imaxe do Crucificado deste cruceiro é de tamaño medio, tirando a pequeno. Non é unha imaxe moi traballada, isto apréciase nas faccións e no resto do corpo. Destacan o pequeno tamaño do pano de pureza e as costelas que están moi marcadas.
Leva tres cravos, dous nas mans (que van abertas) e o outro nos pés (pé dereito sobre do esquerdo). Testa lixeiramente inclinada cara á dereita, ollos pechados e moi resaltados, barba marcada e pouco traballada, coroa de espiñas e carteleira de INRI moi gastada. O pano de pureza non leva cordón e vai anoado á dereita.

Cruz reverso, a Virxe:
Imaxe dunha Virxe en actitude orante, coas mans xuntas en actitude de rezo. É unha imaxe media, tirando tamén a pequena coma a do Cristo.
Apoia sobre dunha peaña cuadrangular con rebaixe inferior e esta, á súa vez, apoiada sobre da testa dun anxo alado.
Os pés sobresaen por baixo o vestido que leva pregues. Manto que lle cobre dende a testa ata os pés.
Trazos da faciana non moi traballados, ao igual ca no do Cristo. Ollos moi redondos e saíntes.
Destaca a anchura da figura en relación co pequeno tamaño da mesma.

Texto e fotografía aportados por D. Xose María López Ferro, director do Museo Etnográfico Monte Caxado de As Pontes, a quen agradecemos o seu traballo e colaboración.

PATRIMONIO PONTÉS XI

Outro exemplar dos cruceiros completos podémolo ver en San Pedro de Eume, moi próximo á igrexa e do que non hai datos de cando se mandou erixir nin por quen, xa que nel non se aprecian inscricións visibles ao respeto.

CRUCEIRO DE SAN PEDRO DO EUME-IGREXA

Localización:
Fronte a Igrexa de San Pedro do Eume atopamos este cruceiro de granito. Está situado no lateral esquerdo da pista, segundo se vai cara a igrexa. Hoxe hai unha pista que sube, xusto por detrás do cruceiro, cando eu o visitei, hai uns anos, había un camiño sen asfaltar.

Plataforma:
É unha plataforma rectangular formada por pedras de gra ou granito. Leva un total de tres gradas. Hoxe, co asfaltado do camiño, practicamente redúcense a dúas. Topamos unha vez máis coas malas actuacións e falta de respecto polo patrimonio e o cruceiro queda soterrado.

Pedestal:
O pedestal é liso, sen relevos nin inscricións. Ten forma de prisma rectangular con remate superior con moldura a xeito de media cana.

Varal:
No varal comezan as características especiais das que falaba ao inicio. Como a maioría dos varais da zoa é octogonal regular, comeza coma eles de xeito cadrado para introducirse no pedestal, mais este (ao contrario dos outros da zoa) non remata cadrado para introducirse no capitel, senón que o fai de forma octogonal saíndose do canon.
Leva adornos nos chafráns inferiores, a xeito de saíntes.

Capitel:
O capitel tamén se sae do canon habitual, xa que é totalmente diferente aos vistos ata o de agora.
É un capitel máis do estilo corintio, é dicir, cunha especie de follas rematadas en volutas angulares e, no medio, anxos moi traballados (cabelos, cellas, ollos, nariz, boca moi ben logrados) e coas ás apoiadas nas follas que forman as volutas e que saen dende a moldura inferior.
Ten forma de tronco piramidal cuadrangular invertida, con moldura inferior cuadrangular e, tamén, moldura superior ou ábaco, curvo.

Cruz:
Exemplar de cruz alta e feita, como o resto do cruceiro, en pedra granítica.
A sección da mesma é octogonal ao igual co varal; na base é de sección cuadrangular (no encaixe co capitel). O brazo superior pequeno con respecto aos brazos horizontais. No remate dos mesmos vai florenzada con botón central.

Cruz anverso, o Cristo:
Cartela de INRI lexible, rectangular horizontal.
Cristo de tamaño medio. Cabeza e ombreiros afastados da cruz. Leva a testa lixeiramente inclinada á dereita. Con coroa de espiñas ben marcada. Ollos pechados. Tres cravos, dous nas mans (que van abertas) e outro nos pés (o pé dereito sobre do esquerdo). Os pés van cravados directamente na cruz e non teñen apoio por baixo.
Leva pano de pureza atado con cordón á dereita.

Cruz reverso, a Virxe:
A imaxe da Virxe pertence a unha Dolorosa con sete puñais cravados no corazón e que semella soster coas mans que levan os dedos entrelazados.

Vai apoiada sobre dunha peaña pequena semiesférica e onde lle asoman os pés por baixo o vestido; zoa moi traballada onde se poden observar os pregues feitos na roupa ao redor dos pés. Dita peaña vai sobre unha pequeniña esfera.

Outra particularidade deste cruceiro é que os símbolos da Paixón, que noutros casos están no pedestal ou no varal, neste van gravados no vestido da Virxe: cravos, disciplina, martelo, escada, espada e tenaces (de abaixo cara arriba), constituíndo un raro exemplar para meu parecer, polo menos dentro do noso concello, sendo o único que ten esta peculiaridade.

A imaxe leva un manto que lle cubre dende a testa ata abaixo.

Texto e fotografía aportados por D. Xose María López Ferro, director do Museo Etnográfico Monte Caxado de As Pontes, a quen agradecemos o seu traballo e colaboración.

PATRIMONIO PONTES IX

Un exemplar dos completos é o que imos ver hoxe. Trátase do cruceiro da Igrexa de Somede. É un cruceiro de Igrexa, dos que dan a benvida ou de boa acollida, e a maior parte del está labrado en pedra de toelo, polo que moi ben puido ser feito por canteiros de Moeche.

CRUCEIRO DE SOMEDE-IGREXA

Localización:
Atopamos este cruceiro no adro da Igrexa de Somede

Plataforma:
A plataforma é de pedra de ollo de sapo, moi abondosa na zoa.
Consta de dúas gradas, a inferior, é dicir, a primeira máis grande e é o dobre de grosa ca superior.
Esta plataforma está formada só por dúas gradas e é de tipo cuadrangular.

Pedestal:
É un pedestal de tipo cilíndrico e con chafrán na parte superior, é dicir, rematado a xeito troncocónico. Sinxelo todo el, é liso, nin figuras nin escritura algunha.
Está feito de pedra de granito e ten pouca altura.

Varal:
O varal ou fuste deste cruceiro e cilíndrico e liso, non habendo representacións ou figuras nel. Está logrado, todo el, en toelo. É máis ancho na base que na parte superior, isto é, vaise estreitando carra arriba.

Capitel:
Ao igual ca na maioría dos capiteis desta zoa, é este un capitel tipo xónico e composto polos elementos típicos: volutas angulares e querubíns ou anxos alados.
Máis a diferencia dos outros ten unha base circular pola que encaixa o varal, e tamén que é troncocónico invertido, xa que non ten arestas nas caras.
Ao igual co varal, o material do que está feito é toelo.
No referente ao tamaño pódese considerar coma un exemplar de capitel grande.

Cruz:
É unha cruz bastante grande, como xa dixen, aproximadamente coma a metade do varal.
Ten unha pequena base cuadrangular, abaixo, onde encadra no capitel; e o resto é, toda ela, cilíndrica e lisa (pois aínda que semella tronco de árbore, non é nodosa).
Os brazos transversais están cortados a xeito de bisel, paralelamente.
Leva, na parte superior do Cristo, o letreiro coas letras INRI. E no reverso, unha base cuadrangular, de tipo piramidal cuadrangular invertida (aínda cas arestas laterais non son rectas, senón curvas) sobre da que vai a imaxe da Virxe.
Esta parte do cruceiro tamén é de toelo.

Cruz anverso, o Cristo:
É un Crucificado grande e estilizado.
Unha das características que sobresae ao ollalo son as súas mans, pois ten os dedos dobrados como se a dor das feridas feitas polos cravos fixese pechar as mans.
Outra das características que destaca é o tamaño da cabeza en relación co resto do corpo, pois semella estar desproporcionada xa que é bastante grande. As costelas moi marcadas.
Leva pano de pureza atado cun cordón á dereita. Ten tres cravos, un en cada man e outro nos pés. O pé dereito cravado sobre do esquerdo.
Vai separado da cruz e coa testa con inclinación cara á dereita. Por riba dela vai o letreiro de INRI. Na testa leva unha coroa de espiñas.

Cruz reverso, a Virxe:
Representa esta imaxe da Virxe a unha Soidade, erguida e apoiada sobre dunha base piramidal cuadrangular invertida de arestas curvas.
Leva a testa e todo o corpo cuberto por un manto.
As mans tenas xuntas e dereitas, en actitude de rezo.

Texto e fotografía aportados por D. Xose María López Ferro, director do Museo Etnográfico Monte Caxado de As Pontes, a quen agradecemos o seu traballo e colaboración.

PATRIMONIO PONTÉS VIII

Hoxe imos ver un exemplar de cruceiro incompleto excepcional, pois polas súas características é único no noso concello: O cruceiro da Capela de San Roque-Goente. Un cruceiro que debera estar moi coidado e que por mor do traslado está nun estado malo. É un exemplar de cruceiro con peto de ánimas, único no concello, e cunha tradición peculiar e pouco coñecida na actualidade e que logo explicarei.

CRUCEIRO DA CAPELA DE SAN ROQUE-GOENTE

Localización:
A situación orixinal deste cruceiro era no Val de Seoane, por mor das expropiacións da mina de ENDESA, foi trasladado xunto coa a capela de San Roque. Actualmente está na marxe dereita da estrada que vai de As Pontes a Goente, a altura do cemiterio de Goente, xusto enfronte. Alí se puxeron a capela de San Roque do Val e o cruceiro, preto do camiño real. O material no que está traballado é pedra de gra ou granito.

Plataforma:
Está formada esta plataforma por tres gradas cuadrangulares de granito. A primeira, a inferior, está asentada sobre unha base de cemento que sobresae do chan e que ten as medidas dela, polo que dá a sensación de que a primeira grada é máis grosa cas outras dúas.


Outra característica que ten este cruceiro na súa plataforma e que non teñen os outros cruceiros é que a súa grada máis pequena, a superior, está cortada no anverso e no reverso do cruceiro facendo de pía onde se recollía a auga que saía polos canos que hai en ámbolos dous lados do cruceiro. A grada intermedia tamén leva rebaixe nos dous lados para rematar a pía. Segundo D. Enrique, nelas recollíase a auga do Santo ou da Virxe, o levábanse os animais a beber porque San Roque (unha das figuras, a que ten o can) era o avogado dos animais. (Esta é a tradición da que falaba ao comezo e que había nesta zona, de que cando enfermaba unha vaca ou outro animal, levábase a beber a auga desa pía do cruceiro porque era avogosa para sandar aos animais enfermos; e de non poder levar ao animal, íaselle a buscar a auga para darlla).


Outro dato é que entre a primeira e segunda grada inferiores leva un caño de saída da auga do pío. E no lado que dá á capela, foi reparado con ladrillo e cemento nun tramo de vinte a trinta centímetros, xusto por riba da saída da auga. (Outro claro exemplo das restauracións chapuceiras tan habituais).

Pedestal:
Atopámonos, tamén nesta parte do cruceiro, cunha característica pouco frecuente: un pedestal dobre. Os dous teñen a mesma feitura, aínda que o inferior é máis grande ca o superior.


O primeiro é máis grande, con forma cúbica e achafranada na parte superior. Leva dous petos de ánimas, un no anverso e outro no reverso do cruceiro. O do anverso, que é o que dá cara a Capela, leva unha tapa metálica con fendas para meter as esmolas e un pecho con candado que arrinca do lateral esquerdo (ollándoo de fronte) e pasa por diante da tapa metálica. Nel tamén se poden apreciar os restos dunha inscrición, ilexible na actualidade, e que está situada na parte superior do peto; na parte inferior, case que ilexible, a data, 1800. O do reverso so conserva parte da tapa metálica; e do pecho metálico con candado, só os ancoraxes.

O pedestal superior tamén é de forma cúbica e achafranado na súa parte superior, é máis pequeno ca o inferior. No anverso leva a figura dun santo, San Roque co can. É unha talla de medio relevo, non moi grande e da que sae un tubo de chumbo da súa base por onde sairía a auga que caía na pía, “a auga do Santo”, que faría relación ao manancial que aparecera no lugar onde se refuxiou San Roque (un bosque de Roma) cando se contaxiou con chagas da xente enferma que el atendía. A figura do can alude ao can que lle levaba, todos os días, un bolo de pan para alimentalo mentres estaba doente.

No reverso atopámonos cunha talla bastante estragada na que non podemos apreciar moito. Don Enrique di que é unha imaxe da Virxe e tamén fai alusión a que outros autores apuntan a outro patrón (San Francisco?). Tal e como está a figura é algo indescifrable. Da súa base tamén sobresae un tubo de chumbo por onde sairía a auga que caería na pía dese lado.

Varal:
Atopámonos cun varal bastante curto nesta ocasión, por mor da altura do pedestal dobre acurtouse o varal para que non erguera en demasía o cruceiro.
É un varal de sección octogonal.. Os remates superior e inferior son cadrados para encaixar no capitel e no pedestal respectivamente.
Non se observa inscrición nel, polo tanto é liso.

Capitel:

É un capitel cuadrangular, de tipo tronco-piramidal invertido. Leva catro volutas angulares, pouco traballadas, so van marcadas. No medio de cada cara vai un anxo alado, tamén pouco labrado. Na parte superior e na inferior leva molduras, a de arriba é recta no canto e a de abaixo é de medio bocel.

Cruz:
A cruz é de sección octogonal regular. É unha cruz alta que ten o tres brazos superiores iguais; non é moi grosa. Leva un Cristo de metal de feitura relativamente moderna. Presenta unha zoa de fisura ou rotura, por detrás do corpo do Crucificado.

É de supoñer que orixinariamente non tivera esta imaxe metálica e sí un Crucificado de pedra, mais non o podo asegurar.

O QUE NOS DI D. ENRIQUE RIVERA ROUCO SOBRE ESTE CRUCEIRO:

Don Enrique Rivera Rouco dicía del o seguinte, no folleto díptico da XVIII Feira do Grelo do ano 1998: “O Cruceiro de San Roque en Goente. Este cruceiro, xunto coa súa Capela, estaban situados no Val do Seoane, de onde s trasladaron a preto do Cemiterio de Goente (As Pontes), co gallo da expropiación dos terreos feita por ENDESA. É un exemplar moi antigo, logrado en cantería, distinto dos existentes nesta comarca: sobre mastro hexagonal leva capitel clásico da orde corintio, con volutas nas esquinas, catro cabezas de anxo nos lados e rematando en cruz, tamén tres brazos hexagonais, coa única imaxe escultórica do Crucificado, que o facer o traslado da obra deixárona posta do revés, xa que debía mirar cara adiante en ademán de acollida e benvida ós devotos que alí se acercaran. Forman o seu basamento tres escaleiras máis dúas pezas cuadrangulares e superpostas (todo en cantería): a primeira, cara á Capela, ten encastrado un peto para a recollida das esmolas, pechado con porta de ferro forxado e xa enferruxado. Na peza superior un alto releve de imaxe de S. Roque co seu can ó lado, e entre as dúas cepas aparecen os restos dun tubo de chumbo que traía auga do manancial do Santo, caendo nun pío labrado na terceira escaleira para recollela coma cousa de virtude e incluso levaban alí animais a bebela porque S. Roque é o seu avogado. No lado contrario, ten igualmente outra imaxe en alto releve, que representa á Virxe, figura moi ruda e antiga. Debaixo, unha fornela que puido albergar a efixie doutro santo; sendo así, é un exemplar dos cruceiros chamado Loretos (modalidade da Escola italiana de Bramante, do século XV). Outros opinan que se trata dun segundo peto cousa moi inusual por ser un so Patrón.

Por esa banda hai outro pío da auga como o anterior. FEBREIRO DE 1997 Enrique Rivera Rouco CRONISTA OFICIAL DAS PONTES

Texto e fotografía aportados por D. Xose María López Ferro, director do Museo Etnográfico Monte Caxado de As Pontes, a quen agradecemos o seu traballo e colaboración.

PATRIMONIO PONTÉS VII

Outro fermoso exemplar de cruceiro que temos no pobo é o cruceiro da Capela do Carme, que pertence aos cruceiros completos e do que D. Enrique nos dicía o seguinte:

CRUCEIRO DA CAPELA DO CARME

O CRUCEIRO DA CAPELA DO CARME SEGÚN O CRONISTA D. ENRIQUE RIVERA ROUCO:
O cruceiro da Capela do Carme, é un dos poucos modelos que hai na Galicia que amosan a escultura da Virxe co Neno nos brazos, no canto dunha Dolorosa; detalle que, segundo Álvaro Cunqueiro, plasma unha alegoría á fecundidade da muller galega. Ten así mesmo, na peza superior da base baixorrelevos da Dolorosa e da Magdalena, e o relato da súa fundación que di: “Devoción de D. Fco. Bouza, natural de Grañas del Sor, Año de 1.828”, e a concesión decretada polo Bispo de Mondoñedo D. Francisco López Borricón, a quen rece diante del tres avemarías e unha salve, de cen días de indulxencia (é dicir, o mesmo mérito que practicando o xaxún ou penitencia os cen días).(Revista das Festas do Carme do ano 1981)

A min, persoalmente, este cruceiro lévama a cando eu era un neno e me levaban á misa da Patroa, a Virxe do Carme, e como había que estar fóra, pois dentro non se entraba, poñíanme á sombra dos árbores que alí había.


Tamén lembro outra cousa curiosa relacionada co cruceiro, xa que nestas datas, abondaban as instantáneas fotográficas o seu pé, pois o que máis ou que menos estreaba algunha roupa nestas festas e gustaba de retratarse.

A Plataforma:
É cuadrangular, con tres gradas visibles na actualidade. Noutro tempo tiña catro visibles, por mor da pavimentación quedou unha soterrada.


Enriba da grada superior leva o pousadoiro, do mesmo ancho que esta última e máis longo (nuns dez centímetros na parte traseira e sobre duns trinta centímetros na dianteira), dando a sensación dunha dobre planta. O material, tanto das gradas coma o do pousadoiro era de ollo de sapo a diferencia do pedestal, varal, capitel e cruz que son de granito. Esta diferencia entre a parte inferior e superior contrastaba grandemente, sendo unha curiosidade máis deste especial cruceiro. Na actualidade xa non é así, agora leva tres gradas dun granito gris que contrasta co granito da parte superior (pedestal, varal, capitel e cruz). A parte do pousadoiro foi serrada polos laterais e a pedra de debaixo é máis estreita e máis elevada ca primitiva. Trocouse a súa feitura e estética.

O Pedestal:
É de forma de prisma cuadrangular, é dicir, cúbica; aínda que na parte de enriba pecha cunha pequena curvatura ou inclinación.


Na parte do reverso ou cara que queda mirando ao Pobo, leva dous baixorrelevos: un da Dolorosa e outro da Magdalena. Representacións que poucas veces se ven xuntas nos pedestais dos nosos cruceiros galegos e, único neste Concello. As dúas imaxes van en cadansúa fornela, feitas tamén en baixorrelevo, e rematadas na parte superior a xeito semicircular.


Na cara do pedestal que dá á Avda. de Ortigueira e na que dá á Capela, leva unhas letras ou texto, ilexibles na actualidade, e que segundo recolleu o noso finado Cronista Oficial, D. Enrique Rivera Rouco, dí: “DEVOCIÓN DE D. FCO. BOUZA, NATURAL DE GRAÑAS DEL SOR, AÑO DE 1828” e a concesión decretada polo Bispo de Mondoñedo, D. Francisco López Borricón, a quen rece diante do cruceiro tres Avemarías e unha Salve, de cen días de indulxencia.


A data de 1.828 permítenos datar o cruceiro, sabendo deste xeito o ano da súa construción.

O Varal ou Fuste:
É, coma os da gran maioría desta zona, de sección oitavada ou octogonal. Mais diferente no que se refire ás representacións ou labras que nos varais ou fustes dos outros cruceiros se representan, pois é totalmente liso e sen figuras nel, cousa que chama a atención. É curto, é dicir, de pouca altura (en proporción ao conxunto) e ancho. Está feito en granito.



O Capitel:
Ten, este cruceiro, un capitel sinxelo e, ao mesmo tempo, de gran tamaño. Conta con volutas nos seus catro ángulos, sendo polo tanto de orde xónico. Leva, no medio de cada cara, un anxo alado.


Este capitel é típico desta zona de As Pontes, a única diferencia cos demais é o tamaño do mesmo, pois este é un chisco máis grande cos outros; e algunha que outra pequena diferencia coma a falta de cadeas baixo dos anxos.

A Cruz:
Leva, este cruceiro, unha cruz que, ao igual co varal, é octogonal ou de sección oitavada.


É unha cruz ben grande e que ten os extremos dos brazos abertos, en catro partes cada un; é dicir, abertos en xeito de catro pétalos con botón central.


No seu anverso leva o Crucificado. No seu reverso á Virxe co Neno no colo. É unha Virxe do Carme.

A Cruz anverso, o Cristo:
Ten este cruceiro o Crucificado ollando cara a fachada da Capela do Carme. Ten o corpo adiantado con respecto da Cruz, isto é, coa inclinación cara adiante. A cabeza inclinada cara á dereita. Na coroa as espiñas sobresaen moito, semellando ser tamén de ferro. Leva os ollos pechados. As mans abertas e un cravo de ferro en cada unha. Os pés apoiados sobre dunha caveira (símbolo segundo Castelao do triunfo sobre do “pecado orixinal”), co pé dereito cravado sobre do esquerdo (leva, polo tanto, tres cravos; dous nas mans e un nos pés). Os cravos son de ferro e sobresaen abondo, sendo un caso curioso e raro ao mesmo tempo. (Único no nos concello).

A Cruz reverso, a Virxe:
A Virxe leva o Neno Xesús no colo, constituíndo unha rareza nos cruceiros, pois a maioría levan a Dolorosa. Esta representación da Maternidade é interpretada por algúns escritores galegos, como Álvaro Cunqueiro, coma un símbolo da fecundidade da muller galega. Mais o que si representa é o infinito amor da Nai polo Neno Xesús, o seu fillo.


A imaxe da Virse ten a testa coroada, corpo cuberto por un manto, o Neno nos brazos no lado esquerdo e os pés sobre dun pequeno pedestal. Tanto o manto como a coroa confírenlle unha aparencia rexia.


A Virxe está proporcionada con relación ó Cristo. Atópase pegada á Cruz, e non está apoiada no capitel coma na maioría dos cruceiros do noso Concello.

Texto e fotografía aportados por D. Xose María López Ferro, director do Museo Etnográfico Monte Caxado de As Pontes, a quen agradecemos o seu traballo e colaboración.

LO QUE NO PUEDO QUERER

Versión audio del artículo

Una de las preguntas que me hago a menudo es la siguiente: ¿qué es lo primero? ¿la fe o el amor?

Parece una pregunta absurda pero no lo es para mí. A lo largo de la vida me he encontrado con personas sinceramente religiosas que, sin embargo, no he podido -o no he sabido- querer. Y esto por una razón bien simple: porque no me he sentido querido. Nadie puede querer a otro si primero no se siente querido por él. La gratitud es la raíz necesaria y pura del amor.

Pero, si todos buscamos al mismo Dios y Dios es, en palabras de San Anselmo…

«aquello mayor que lo cual nada se puede pensar»

¿cómo es posible que no sepamos amar algo mucho más pequeño, a saber, al prójimo? El que ama lo más grande, ¿no será capaz de amar lo más pequeño? La respuesta a esta pregunta se halla implícita en la propia sentencia anselmiana. El Dios que es lo más grande para la razón humana no lo es, en cambio, para el corazón de cada uno. Lo más grande no puede ser amado. No necesita amor porque ya es grande. Amor necesita lo más pequeño, lo frágil, lo acaso insignificante. Amando lo pequeño, lo que no cuenta para la razón ni el cálculo, es como todos nos hacemos verdaderamente grandes. Nos hacemos sencillamente humanos.

Lo leemos en el evangelio de Juan:

«El que me ama prestará atención a mi palabra»

¿Hay algo más pequeño que la palabra? ¿Más limitado? Solo puede haber una cosa más limitada que la palabra humana: el cuerpo con el que nacemos y morimos, con el que sufrimos y gozamos, con el que respiramos. Las palabras no se gastan si las cuidamos. Nuestro cuerpo, por más que lo cuidemos, se acaba desgastando. Por eso nuestro cuerpo necesita más amor que nuestras palabras. Y, por eso, la Palabra se hizo carne. Para hacerse doblemente necesitada de amor. Doblemente limitada: por ser palabra y por encarnarse en un cuerpo frágil y mortal como el de cualquiera de nosotros.

«…y mi Padre le amará…»

Si la gratitud es la raíz necesaria del amor, ¿como no vamos a sentirnos amados cada vez que amamos lo que necesita amor: la palabra de Jesús y al propio Jesús, que es la Palabra hecha carne? Al Dios que es «aquello mayor que lo cual nada puede pensarse» no es posible amarlo. Lo grande ya es grande. No necesita nuestro amor. Pero solo allí donde no hay necesidad puede haber gratitud. El Padre ama al que ama a su Hijo por pura gratitud. Y es tal su gratitud que, como podemos seguir leyendo en el evangelio de Juan…

«vendremos a El y haremos morada en Él»

Ya no hay grande ni pequeño donde hay amor. No hay señores ni esclavos. Ni propios ni extraños. Ahora sé que lo primero es el amor. Y la fe es su fruto: fruto de la gratitud, don de Dios, que no necesita nada de nosotros pero se ha hecho pequeño y necesitado por nosotros. La fe de las personas sinceramente religiosas que no he podido querer es su fe. Su Dios es «lo más grande que cabe pensar». Pero lo grande para la razón no cabe en nuestro corazón. No necesita amor.

Texto escrito por V.M.P

PATRIMONIO PONTÉS VI

Falamos hoxe doutro cruceiro da tipoloxía dos completos e que é un dos exemplares máis elaborados que temos no noso concello pontés, refírome a:

O CRUCEIRO DO POBOADO

“O cruceiro do Pobo, hoxe sito diante da Igrexa do Poboado, despois da súa deportación no ano 1932 ao paraxe de As Campeiras sufrindo estragos neses trafegos; é unha obra perfecta e a máis destacada de tódalas da Comarca; a súa orixe é moi antiga (quizais do século XIV, a xulgar pola influencia gótica que delata o seu estilo e polos signos heráldicos que amosa). (D. Enrique Rivera Rouco, Revista das Festas Patronais, ano 1981)

Como moi ben nos di D. Enrique o cruceiro, hoxe situado fronte a Igrexa do Poboado, orixinariamente, estaba situado na Praza do Hospital, tamén coñecida como Praza do cruceiro e facía conxunto cun palco da música, tamén feito en pedra. Nos anos 30 foi desprazado de dita praza para o lugar de As Campeiras e nos anos 50 foi doado polo Concello á Empresa Nacional Calvo Sotelo que o emprazou no lugar onde está hoxe e que naquel entón eran os xardíns das escolas do Poboado.

A Plataforma:
É cuadrangular, con tres gradas de cantería. A de enriba é unha peaña diminuída, podendo face-las veces de pousadoiro. Hai unha foto antiga de cando estaba situado na praza do Hospital na que se aprecia unha grada máis.

O Pedestal:
É cuadrangular con caras cóncavas ou con escocia. Na parte inferior é cadrado, e na superior con chafráns e un pouco máis estreito que na parte inferior.


Na da banda do Cristo (anverso) leva a Asunción de María, con dous anxos erguéndoa cara ao Ceo, cun veo sobre da testa. Analizando un pouco esta representación do pedestal, podemos dicir que a Asunción era a patroa de As Pontes, a súa festividade era o 15 de agosto, que era cando se celebraba a festa do pobo. Isto foi así ata, aproximadamente, mediados do século XIX.

O Varal ou Fuste:
É de sección octogonal. Polo fronte ou anverso (cara do Cristo) e preto da base, leva unha coroa real, na parte alta; preto do capitel, leva –nas caras principais- unha “flor de lis”, e polos laterais gavelas ou feixes de trigo. Na parte baixa do varal, a un metro do pedestal, ten un furado do tamaño dunha moeda de dous euros, na súa cara principal ou anverso.

Segundo o cronista oficial D. ENRIQUE RIVERA ROUCO todas estas representacións no varal ou fuste indican:
A coroa real representa o carácter real da nosa Vila, é dicir, feudo de concesión real (xa que foi un feudo outorgado polo Rei Enrique II, ó cabaleiro galego García Rodríguez de Valcárcel, por mor da axuda prestada na contra de Pedro I o Cruel). Esta concesión e outras foron feitas polo Rei no que se chamou as “mercedes enriqueñas”.


A flor de lis, representa á nobreza, xa que dita flor é símbolo da nobreza, moi empregada na heráldica do Medievo e de orixe francesa.


As gavelas ou feixes de espigas de trigo, representan á agricultura. O noso Concello atópase situado nun val, e como tal, con certa riqueza agrícola –hoxe trocada pola extracción do carbón- e, tamén, gandeira.

O Capitel:
O capitel, no seu conxunto, é de imitación “xónico” polo das volutas ou espirais angulares. Está moi ben traballado, coma o resto do cruceiro.
As catro caras do capitel son iguais e en cada unha delas podemos apreciar: dúas volutas ou espirais nos ángulos, unha cadea saíndo dunha a outra voluta, e, no medio do capitel, un anxo ou querubín alado. Pola parte de embaixo de cada anxo ou querubín un saínte a xeito de cuncha, que debe representa-lo corpo de cada un deles ou ben é o que realmente semella, é dicir, unha cuncha.

A Cruz:
É unha cruz grande e de sección octogonal. Moi ben traballada, sobre todo nos extremos dos brazos que son abertos ou florenzados e cun botón no medio.


No seu anverso represéntase o suplicio de Xesús ou a dor física; no reverso o sufrimento de María ou a dor moral, nun equilibrio artístico e emocional perfecto.

A Cruz anverso, O Cristo:
Se cadra, a parte mellor traballada do conxunto xunto coa imaxe da Dolorosa, ou polo menos a que máis destaca. É un Cristo moi ben esculpido, onde o mestre canteiro deixou amosar a súa habilidade e, pode que, a súa alma.


O Cristo ten a testa coroada de espiñas e coa cara inclinada á dereita. As palmas das mans abertas e cun cravo en cada unha e outro nos pés. O pé dereito cravado sobre do esquerdo. Os tres cravos ao xeito renacentista.


O letreiro INRI sobre da súa testa.
A figura de Xesús está separada da cruz e con inclinación cara a diante. Pano de pureza atado con cordón á dereita.


Ten, enriba do capitel e na parte esquerda, uns restos de onde iría un dos dous anxos, que tivo orixinariamente, con cáliz recollendo o sangue de Cristo. Na parte dereita levaba outro do que non quedan restos.


Estes anxos ían un a cada lado do Cristo, con cadanseus cálices coa finalidade de recolle-lo sangue (simboloxía da salvación do mundo polo sangue de Xesús). Perdeunos cando estivo “deportado” no lugar das Campeiras, no ano 1936, alguén o tiroteou cando a guerra civil, e rompeullos. Só hoxe quedan uns anacos de pedra no lado esquerdo (mirando dende a posición do Crucificado).

A Cruz reverso, A Virxe: É unha representación da Dolorosa, perfectamente lograda, proporcionada en relación ao Cristo do anverso. Atópase sentada e co corpo xacente no seu colo e nas pernas. Atopámola pousada sobre do capitel, na posición de sentada. Co corpo cuberto polo manto e co Cristo xacente apoiado no seu colo. O Cristo xacente é, como na maioría dos casos, máis pequeno en proporción coa Nai. A imaxe da Virxe tamén foi danada polo tiroteo que sufriu o conxunto. Este dano apréciase na parte das costas e que está pegada á cruz.

D. Enrique opinaba sobre o seu emprazamento o seguinte:
“Dende tempo inmemorial presidía a entrada da antiga Vila de As Pontes no cruce dos principais camiños: “o camiño dos arrieiros” (denantes “dos ártabros”) de Bares a Betanzos e o camiño real dende o Convento Xurídico Romano de Lugo á ría de Ferrol, atopándose situado na Praza do Hospital, ao lado do entón alí existente establecemento benéfico con dito fin, fronte á actual finca nº 23 da Rúa de Galicia, a onde debera ser reintegrado, xa que inxustificadamente foi desprazado do seu entorno histórico”.

Texto e fotografía aportados por D. Xose María López Ferro, director do Museo Etnográfico Monte Caxado de As Pontes, a quen agradecemos o seu traballo e colaboración.

¿QUIÉN DEFRAUDA A QUIÉN?

Versión audio del texto

¿Cuál es el daño que advertimos primero? ¿El que hacemos o el que nos hacen?

¿Hay alguien que, al golpear, no se defienda? ¿O que, al huir, no crea espantar a su adversario?

¿Quien hay dispuesto a reconocer que se engaña a sí mismo? ¿Y quién no teme, más bien, que otro le engañe?

Judas fue un Judas, el primero de todos. Su propio nombre ha llegado hasta nosotros como sinónimo de traidor. Ahora bien, ¿quién defraudó a quién? Sabemos que Judas defraudó a Jesús. Pero ¿nos hemos preguntado alguna vez si Jesús, a su vez, no defraudó a Judas? ¿No sintió acaso Judas defraudadas sus expectativas acerca de Jesús? ¿Era Jesús la clase de hombre que Judas esperaba encontrar?

Los caminos de Judas y de Jesús se cruzaron un momento antes de separarse para siempre. Uno, hacia el abismo de la desesperacion. El otro, hacia una soledad abismal. En su desesperación piensa el salmista que

«todos los hombres son unos mentirosos».

Que la gente es mala o que no te puedes fiar de nadie…¿no es lo que solemos tomar por verdadero? Pero, si no te puedes fiar de nadie, ¿te vas a fiar de ti? Judas, en su desesperación, se acaba quitando de en medio. Implacable lógica.

Jesús, en su soledad, sabe en quién puede con fiar ¿se arrepintió, acaso, de haber confiado en Judas? ¿Se sintió defraudado por él? Yo creo que no. Al hombre en su soledad no le sobra nadie. Sabe por experiencia que nadie engaña o defrauda a otro si no se ha engañado primero a sí mismo. Ahora bien, ¿cómo se yo que no me engaño? Si habito en la confianza. Fuera de ella, no es posible la vida. Judas lo supo y se la quitó. A los infiernos bajó Jesús en su busca. Por eso ahora podemos cumplir el mandato del Señor:

«amaos unos a otros como yo os he amado»

Texto escrito por V.M.P

PATRIMONIO PONTÉS V

E seguindo co tema de cruceiros policromados, outro que temos no noso concello e do que case non conserva xa pintura (só algúns restos no pedestal, no varal, no capitel e na cruz) é o cruceiro de Goente-Igrexa. A diferencia do da Capela da Virxe dos Remedios de Marraxón, este encádrase nos cruceiros completos.



CRUCEIRO DE GOENTE-IGREXA DE SAN MARTIÑO



Situación:
Na praza da Igrexa de San Martiño en Goente.

Plataforma:
Plataforma de base cuadrangular dunha soa grada, aínda que orixinariamente non tiña só unha, estaba formada polo menos por dúas ou tres gradas. Foi trocado de situación en dúas ocasións e no cambio, perdeunas. Hoxe só conserva unha.
A base está formada por pedra granítica, posiblemente da zoa, xa que é abondosa nela.

Pedestal:
O pedestal está formado por unha pedra granítica de forma tronco piramidal cadrada e con chafrán na parte superior.
Non leva inscrición aparente en ningunha das catro caras.
É un pedestal moi alto, máis do normal para ir formado por unha soa pedra.
Vai encaixado na única pedra da grada e vese que está rexuntado por cemento. Tamén nunha cara, a que dá á igrexa, semella que estivo caleado.

Varal:
Atopámonos neste caso cun varal cilíndrico, aínda que de sección cuadrangular nos extremos.
É un varal de tamaño medio, no que a sección cadrada inferior é bastante alta, ao igual ca superior, o que lle confire un tamaño máis pequeno do que é en realidade.
O material no que está feito é toelo ou pedra serpentina, da zona de Moeche, polo que posiblemente os canteiros que o fixeron foran desa zona.

Capitel:
Este capitel seméllase moito ao capitel do cruceiro de Somede, tanto na forma coma no ornamento.
É un capitel sinxelo, con volutas angulares pequenas e anxo alado en cada unha das caras.
O material, ao igual co varal, é de toelo.

A Cruz:
A cruz, o mesmo que no caso de Somede, é unha cruz alta; se cadra non tanto coma aquela, pero alta.
A sección da mesma é cilíndrica e de base cuadrangular no encaixe no capitel. Tamén, coma a de Somede, semella tronco de árbore máis sen nós; e os extremos dos brazos horizontais están cortados a xeito de bisel paralelo.
O material de mesma é o toelo.

Cruz anverso, O Cristo:
O Cristo deste cruceiro está pouco traballado, as formas do corpo están pouco máis suxeridas.
Cartela de INRI grande e en sentido horizontal, pouco lexible. Sen coroa de espiñas. Pelo e barba pouco elaborados, só marcados. A testa erguida e ten os ollos abertos. Corpo e brazos pegados á cruz.. Mans abertas e cun cravo en cada unha. Torso pouco traballado, máis ben suxerido. Con pano de pureza con cordón atado á dereita. Pé dereito sobre o esquerdo e un só cravo nos pés.
Está elaborado en toelo.

Cruz reverso, A Virxe:
A imaxe da Virxe é unha Soidade coma no caso de Somede, a diferencia e que está leva os brazos cruzados coma se estivese termando do pano que lle cobre o corpo dende a testa e non en actitude de rezo. Debaixo do pano, son visible os pregues do vestido.
Vai apoiada nunha base ou peaña de remate octogonal irregular que sae da cruz e que, á súa vez, leva un apoio de xeito tronco-piramidal cuadrangular invertido.

Texto e fotografía aportados por D. Xose María López Ferro, director do Museo Etnográfico Monte Caxado de As Pontes, a quen agradecemos o seu traballo e colaboración.