Archivo de la categoría: Sin categoría

FALLECIMIENTO DEL REVERENDO D. MANUEL ARES FERNANDEZ

Recibimos con profundo dolor la noticia del fallecimiento de nuestro hermano D. Manuel Ares Fernández ( Ribadeo 1968 – As Pontes 2022), aquel que nos acompañó en una parte de nuestro proceso de iniciación y nos regaló su enorme experiencia de fe. Que el abrazo amoroso del Señor que ahora te rodea se extienda a tu familia y la inunde de toda la paz que necesita en estos duros momentos.

La capilla ardiente se instalará a las 18h en la Iglesia parroquial de Santa María de As Pontes. A las 21h se rezará el Rosario por su eterno descanso.

La misa funeral de cuerpo presente tendrá lugar mañana miércoles a las 17h en la Iglesia parroquial de Santa María de As Pontes y a continuación tendrá lugar el entierro en el Cementerio municipal de Ribadeo.

El jueves a las 12 h tendrá lugar una misa por su eterno descanso en la Iglesia parroquial de Santa María do Campo de Ribadeo

PATRIMONIO PONTÉS II

Imos falar logo das cruces e comezamos cos cruceiros, temos arredor duns 40 entre cruceiros completos e incompletos. E aclaro esta clasificación persoal que fago: Todos os cruceiros non son iguais nas súas partes, algúns carecen de partes que outros teñen. Para min, cruceiro completo é o que ten as seguintes partes: plataforma, pedestal, varal ou fuste, capitel, cruz anverso (Cristo) e reverso (Virxe). De faltar algunha destas partes, sería un cruceiro incompleto e metendo dentro destes os chamados Cristos ou cruces altas, xa que levan, ás veces, gradas (unha ou dúas) e outras un pedestal.


Tamén poden levar: pousadoiro (onde se pousaban os cadaleitos para rezarlle un responso ao defunto cando ía camiño da igrexa-cemiterio; a capela ou peto de ánimas; relevos da Paixón, etc.

Posiblemente sexa un dos elementos máis coñecidos e máis destacadas na arte galega que Castelao definía como “Onde hai un cruceiro cáseque sempre houbo un pecado, e cada cruceiro é unha oración de pedra que fixo descender un perdón do ceo, polo arrepentimento de quén o pagou e polo sentimento de quén o fixo”.


Son cruces altas, que moi posiblemente teñan a súa orixe nos primeiros séculos do cristianismo, coa cristianización dos miliarios romanos e das pedras fitas. Colocouse sobre eles e elas, cruces e, co paso do tempo fóronse transformando nos cruceiros.

A súa finalidade é variada: nas encrucilladas transmitían protección diviña ós camiñantes, sinalaban a estación de rezo dun responso ó cadaleito cando pasaba por diante del, é o lugar arredor do que se fai a procesión o día da festa, é unha sinal externa de paternal acollida na igrexa o ermida a carón da que está, lugar onde cos rezos podemos gañar indulxencias…

E no exemplar do que imos falar hoxe, descubriremos outra finalidade moi curiosa, a razón da que por que se fixo este cruceiro.

Mais antes de falar del, imos coñecer as partes do cruceiro que citei ao comezo:


* A plataforma, case sempre cuadrangular, cunha, dúas ou máis gradas de cantería ou ben en cachotería de lousa ou gneis. É o base do cruceiro.

* O pedestal, vai sobre da plataforma, xeralmente, ten xeito de cubo ou dividido en partes, tamén pode ser cilíndrico.

* O varal ou fuste, columna encaixada no pedestal e que sostén e ergue a cruz. De feitura octogonal, hexagonal, cadrada ou cilíndrica.

* O capitel, atópase entre o varal e a cruz, vén sendo como un tronco de pirámide cuadrangular invertida, isto é, a parte máis ancha cara arriba e a máis estreita cara abaixo.

* A cruz, é a parte máis importante do cruceiro, ten a feitura octogonal, cadrada, cadrada con chafrán ou cilíndrica, aínda que tamén pode ser nodosa a xeito de tronco de árbore.

A cruz ten dúas partes: o anverso, onde vai o Cristo; e o reverso, onde vai a Virxe. Nela, tamén, pode ir: o letreiro de INRI, a caveira, a coroa, etc. Ás veces tamén se pode observar algún santo ou anxo.

Outras partes non xeneralizadas e que só uns poucos exemplares teñen son:

  • o pousadoiro ou especie de mesa que serve para pousar os cadaleitos e rezarlle o responso ao defunto.
  • a capela ou peto das Ánimas onde vai a imaxe da Virxe, santo ou ánimas; dándolle o nome de cruceiros de Loreto ou de Ánimas aos que a teñen.
    • o farol de aceite, nalgúns cruceiros colgábase un farol de aceite suxeito, polo xeral, dun dos brazos da cruz cun aro metálico e unha cadea para subilo e baixalo.
    • policromía, algúns exemplares estaban pintados, nuns casos todo o cruceiro e, noutros, só a cruz. Facíase con cores vivos e planos.

O cruceiro do que vou falar hoxe é dos que eu clasifico como incompletos, quero comezar con el porque para min foi unha sorpresa agradable descubrir no seu día a finalidade pola que foi feito. O exemplar coñécese co nome de CRISTO DE PRADA ou CRUCEIRO DE PRADA.

Imaxe do cruceiro de Prada


E quero comezar con el porque se o conservamos hoxe dentro do noso patrimonio pontés é grazas a D. Xabier Martínez como logo explicarei e engado, unha vez máis, que o noso pobo lle debe moito a este crego que estivo exercendo o seu sacerdocio aquí, nas Pontes e que traballou arreo por poñer en valor a nosa historia e o noso patrimonio.

CRUCEIRO DE PRADA-O FREIXO

Carece de plataforma, capitel e imaxes do Cristo e a Virxe na cruz. Polo que só analizaremos as que ten: pedestal, varal e cruz.


Situábase este cruceiro na entrada da pista que vai a Santomé e ao Deveso e na marxe esquerda da estrada As Pontes de Gª Rguez.-Ortigueira; pertencente á parroquia do Freixo. É un cruceiro de encrucillada de camiños.


Posteriormente foi trocado de sitio e de posición, hoxe dá a estrada e antes estaba situado no lateral da pista que vai ao Deveso e orientado cara ela. Cando amañaron a pista estiveron a piques de derrubala, pois o construtor dicía que aquelo non tiña valor. Mais un familiar (D. Ovidio García) dos descendentes de Antonio Prada, interesouse por el na Igrexa Parroquial de As Pontes de Gª Rguez. e o crego, naquel entón, Xabier Martínez, viu que estaba catalogada e documentada dentro dos Cruceiros de Galicia, fíxose unha fotocopia e levóuselle ao contratista e foi a forma de salvalo e conservalo. De non ter intervido D. Ovidio e D. Xabier, hoxe este cruceiro sería unha lembranza máis, coma moitos outros, e teríao que incluír no apartado de desaparecidos.

Pedestal:
É un sinxelo e alto pedestal feito de laxes de pedra (cachotería) da zona (ollo de sapo). Ten forma de prisma cuadrangular duns 60-70cm de altura, aproximadamente, e nel vai encaixada o varal.

Varal:
Un claro exemplo este de varal curto, de base cuadrangular e de sección octogonal irregular.
Non existen inscricións, nin figuras; polo que é un varal liso. O material do que está feito é de granito.

Cruz:
A Cruz é de sección cadrada, vai apoiada no varal. O curioso deste cruceiro é que a Cruz apoia directamente no varal e parece que vai encaixado nela polo cemento que lle deron na unión de ámbolos dous.


Neste caso temos un exemplo de cruz grega, isto é, brazos iguais. Os remates dos brazos horizontais e o superior vertical están, lixeiramente, frorenzados.


O material no que está feita non é granito coma no caso do varal, senón que é toelo ou pedra serpentina.


Leva inscrición e reza así:

POR
ANTONIO PRADA
AÑO
DE
1858

O nome e os motivos polos que se fixo:
O nome de Cristo de Prada, como xa dixen, venlle da persoa por quen se erixiu. Ten este cruceiro unha historia peculiar, pois é un cruceiro feito por “amor”, supoño que será este un motivo que nunca se recolleu na feitura dos cruceiros.


Situámonos a mediados do século XIX, cando non había moitos medios de viaxar e coñecer a outras xentes. Os mozos e mozas dunha parroquia casaban entre si e, como moito, cas e cos das parroquias veciñas se non estaban moi lonxe. A parroquia do Freixo é unha das máis extensas do concello. Dous curmáns namóranse un do outro e deciden casar. A igrexa poñía moitas trabas para facelo entre familiares. Unha das solucións era pedir a dispensa a Roma, trámite custoso e que levaba moito tempo, pois entre que ía e viña a petición podían pasar anos. O crego que levaba a parroquia naquel entón accedeu a falarlle co Bispo e conseguirlle a dispensa. En troques, el tiña que erixir un cruceiro nunha encrucillada de camiños. Como esta solución era máis económica e rápida, non o dubidou e erixiuno na encrucillada dos camiños: As Pontes de Gª Rguez., Ortigueira, O Freixo e Santomé (O Deveso). E deste xeito puido casar coa curmá. Dende entón o cruceiro leva o seu nome (Antonio Prada), cruceiro de Prada ou O Cristo de Prada.

Texto e fotografía aportados por D. Xose María López Ferro, director do Museo Etnográfico Monte Caxado de As Pontes, a quen agradecemos o seu traballo e colaboración.

PATRIMONIO PONTÉS I

Unha vez rematado cos artigos de D. Enrique e seguindo no seu camiño, o que vou tratar de dar a coñecer é un pouco do noso patrimonio material pontés que, ás veces, é descoñecido, pois nos centramos no que nos é máis próximo, sen decatarnos de que o noso concello é bastante grande e nas súas parroquias tamén hai moito patrimonio agardando a ser descuberto. Ben, pois o que pretendo con estes artigos é descubrilo á xente, dalo a coñecer, porque sabendo del é máis difícil que se perda, pois sempre haberá quen se interese por el.


Hai unha grande parte deste patrimonio (igrexas, cemiterios, cruces, cruceiros…) que dalgún xeito está relacionado directamente coa igrexa ou co aspecto cristián, outra parte ao mellor non, máis indirectamente algúns tamén (como pode ser o caso dalgún reloxo de sol, algunha ponte…).


D. Enrique descubriunos unha gran parte del nos seus artigos, polo algúns elementos son xa coñecidos, pero poida que aínda teñamos algúns sen descubrir. Por todo o noso municipio temos igrexas, pontes, muíños, hórreos, cruces, cruceiros, reloxos de sol, pedras con historia, mámoas, castros… Que sabemos e coñecemos de todo isto? En moitos casos si teremos información, noutros, ningunha; en moitos casos si coñeceremos ese elemento patrimonial, noutros, será totalmente novo para nós.


Imos por tanto a tratar de amosar algúns elementos patrimoniais.

E xa que estamos no Domingo de Ramos (o día que comezo este artigo) pois vou comezar falando dun elemento, símbolo do cristianismo, da cruz.


Dentro do noso concello hai moitísimas representacións deste elemento e tamén variada tipoloxía. Non todas son iguais, nin do mesmo tamaño, nin todas teñen a mesma finalidade.

Cruz de termino da Pedrafita



Se nos remontamos na historia do home para atopar este símbolo, inicialmente teríamos que ir á Prehistoria, nela aparece a cruz coma símbolo antropomorfo, testemuñado nos petróglifos galegos, por exemplo. Tamén poderíamos dicir que é un símbolo universal, pois aparece en case todas as culturas. En Exipto a cruz ansada “anj” simbolizou a inmortalidade. Os cartaxinenses e os fenicios a empregaban como instrumento de sacrificios a “Baal”. Os persas como “talismán” contra o mal e a morte. Para os galos un símbolo solar… E poderíamos seguir.

Os cristiáns primitivos evitaron no posible, nun principio, a exteriorización de dito símbolo para evitar represalias e por tratarse dun suplicio infame.


Vai ser no Oriente onde nacerá a cruz como símbolo representativo do cristianismo e que logo pasará a Occidente. Dende o soño do emperador Constantino, cara o 312 (“In hoc signo vinces”: Con este sinal vencerás), que precedeu a súa vitoria na ponte Milvio, e o descubrimento da verdadeira Cruz de Cristo, en Xerusalén, no ano 326, pola nai do mesmo emperador, Elena, a atención dos cristiáns cara a Cruz foi medrando.

No que respecta ao noso pobo galego, podemos ver que toda Galicia está inzada de cruces, foi un elemento moi empregado, pois é un símbolo de protección para as xentes, gandos, sementes, colleitas…

Estudando as nosas cruces pontesas, podemos dicir que temos unha grande variedade espalladas por todas as nosas parroquias e que persoalmente as clasifico en:

1. As dos cruceiros
2. As cumiais (situadas nos cumios das casas, igrexas, hórreos…)
3. As indicativas de mortes (chamadas tamén de desgracia)
4. As riscadas (gravadas na pedra)
5. As labradas (en relevo na pedra)
6. As dos panteóns ou nichos
7. As de término.

Nos vindeiros artigos iremos vendo algúns exemplos que nos axudarán a coñecer mellor o noso patrimonio pontés.

Texto e fotografía aportados por D. Xose María López Ferro, director do Museo Etnográfico Monte Caxado de As Pontes, a quen agradecemos o seu traballo e colaboración.

DEL COMBATE A LA VIDA

Versión audio del articulo

En cierta ocasión, le pregunté
a un anciano profesor de Antiguo Testamento si no era acaso el de Lucas su evangelio preferido. Su respuesta fue rotunda: «¡en absoluto! El evangelio de Lucas es amable en exceso. Suprime ciertas escenas en las que hay dureza». El relato de la Pasión de Cristo llevaría, por cierto, el agua a su molino: Lucas reduce al mínimo la violencia sufrida por Jesús. No le vemos coronado de espinas ni azotado ni escupido ni siquiera abandonado por sus discípulos.



Más aun. La dureza de algunas escenas queda muy atenuada por otras mucho más consoladoras: poco después de ver a Pedro renegando de Jesús le escuchamos comprometiéndose a salvar la fe y a confirmar en ella a sus hermanos; tan pronto como el criado del sumo sacerdote sufre la mutilación de su oreja, ésta vuelve de nuevo a su sitio; uno de los bandidos crucificados con Jesús se vuelve a él y escucha la promesa de que estará con él en el paraíso; la gente que se había quedado mirando la crucifixión se vuelve arrepentida ¿No es éste un evangelio dulcificado? ¿Y si no fuera, más bien, lo contrario? ¿No pone Lucas el acento en la puerta de la vida que podemos abrir todos si aceptamos nuestros combates cotidianos? Veamos…

La clave para comprender el relato de la Pasión nos la proporcionan aquellas palabras de Lucas en la escena de Getsemani:

«En la hora de la agonía Jesús rezaba aun más intensamente»



Por desgracia, el texto litúrgico traduce la palabra «agonía» por «angustia». «Agonía» es una palabra de origen griego que viene a significar «lucha» o «combate». El verbo «agonizar» significa, ante todo, «combatir» o «luchar por». Aceptar los combates de la vida no es posible, ciertamente, sin ansiedad, turbación y angustia. Pero no es la angustia sino la lucha misma lo que da vida. Cada vez que recordamos la vida de Jesús, asistimos a combates en muchos momentos de la misma: las luchas interiores más variadas, desde el episodio de las tentaciones hasta el duro testimonio de su proceso, pasando por sus curaciones e invitaciones a cambiar de vida.

Vivir es luchar sin tregua a fin de nacer a nosotros mismos y ayudar a otros a que nazcan, también ellos, a sí mismos. La impresionante historia del noruego Bose Ousland y del sudafricano Mike Horn puede ayudarnos a entender la lucha de la vida. En Enero del 2006 salieron de Siberia y llegaron al Polo Norte en marzo de ese mismo año, en plena noche ártica. Todo el camino lo hicieron a pie y esquiando.



Lo que recuerdan ambos más intensamente no es el haber llegado al Polo Norte sino el combate de cada momento, la victoria sobre la tentación de abandonarlo todo cada vez que la banquisa, empujada por los vientos en dirección contraria, les forzaba a retroceder, la lucha contra el intenso frío que congelaba sus dedos y su rostro, los contados pasos que lograban avanzar cada noche, con más de 150 kilos de carga a sus espaldas y sin visibilidad alguna. Dejar de avanzar suponía la muerte. Al fin, no fue el Polo Norte lo que se encontraron sino, en cierto modo, a sí mismos.

La mayor parte de las veces no elegimos nuestros combates. Alguien que se encuentra con un diagnóstico de cáncer, ¿ha elegido este combate? Una pareja con un hijo discapacitado, ¿ha elegido este combate? Alguien que se ocupa de su padre enfermo o sin movilidad, ¿ha elegido tener a su padre en un estado así? ¿Y qué decir de la persona que descubre un día su homosexualidad? ¿Podríamos cambiar algo si echasemos la culpa de todo a unos genes defectuosos o a unos padres responsables de nuestros problemas con el alcohol o la droga? Lo único que cuenta es la lucidez de reconocer que tenemos ante nosotros un combate, aceptarlo y encontrar la vida en él.



De esto nos habla la escena de Getsemani. En ella vemos a Jesús debatiéndose entre aceptar el combate hasta el fin, muerte incluida, o poner tierra de por medio. Por Lucas sabemos que Jesús debió de rezar con todas sus fuerzas y sudar gotas de sangre, lo cual da idea de lo difícil que fue para él la situación. Pero el evangelista quiso poner de relieve, ante todo, la vida que el propio combate suscita desde el principio. Hay aquí algo contagioso: uno de los malhechores crucificados con Jesús se resiste a maldecir su propia suerte y acepta un nuevo combate volviéndose a Jesús. Éste le abre entonces las puertas de una vida inesperada. La gente que se fue del Golgota dándose golpes de pecho se enfrenta ahora al reto de una vida nueva.

Aceptar o no el combate de la vida es algo tremendo que está en nuestras manos ¿Amamos la vida de veras? Si la amamos sabremos qué decisión tomar.

Texto de André Gilbert

Trad. por V.M.P.

AS LENDAS QUE NOS CONTOU DON ENRIQUE (III)

Seguimos e rematamos coas lendas contadas por D. Enrique na radio local, Radio Eume, e recollidas por D. Xabier Martínez.


Con estas dúas remato tamén os artigos de D. Enrique que no seu día recollín no libro “DON ENRIQUE RIVERA ROUCO, A SÚA VIDA E A SÚA OBRA”. Agardar tan só que foran do voso agrado e grazas por telas lido.


Agradecer tamén a D. Xabier Martínez, unha vez máis, o seu traballo de recuperación da nosa historia pontesa e o seu grande traballo cando estivo destinado na nosa parroquia. Algúns botámolo en falla.

AS LENDAS QUE NOS CONTOU DON ENRIQUE (III)

LENDA DA CIDADE DE VALVERDE, AFUNDIDA NO VAL DE AS PONTES


Contaban os antepasados das nosas aldeas, e tamén o falaban noutros pobos de Galicia que en tempos moi antigos houbo no val de As Pontes unha cidade que lle chamaban Ciudad de Villaverde (outros din Valverde). Asentada na beira do lago de Carracedo, que collía a maior parte desta veiga. Parece ser que aqueles “vilegos”, se tiraron ó vicio e á perversión, e Deus castigounos afundindo de golpe toda a cidade, que se esfondou no limo do lago, e alí se afogaron todos os seus habitantes, menos unha rapaza, que saeu a nado berrando por Santa Eulalia e pedíndolle que a salvara. Era a única persoa honrada, que non se dera ó vicio, e efectivamente a santa oiu os seus clamores e salvouna.


Aquela doncela, santa e agradecida, levantou unha ermida onde as xeracións adoraron á milagrosa santa. Tamén se atoparon nas escavacións da mina a cimentación da cidade e hai a aldea de Carracedo, que leva o nome do lago. De feito, nas escavacións de carbón apareceron restos dun poboado celta, e en torno ás ruínas da Ermida de Santa Eulalia (alí situadas) aparecen tumbas paleocristiáns, e tamén unha ara romana.

LENDA DO RÍO EUME


Contaron desde sempre os vellos que cando Deus fixo os ríos, mandou nacer tres xuntos na Serra do Xistral. Aínda que naceron no mesmo sitio abocounos para distintas ladeiras e prometeulles que lle regalaría cada ano un home ó primeiro que chegara ó mar. Deulles categorías divinas e chamoulles: Eume, ó da ladeira de poñente que debía de fertilizar as terras de As Pontes; Landro ó da ladeira do norte que debía de fertilizar as carballeiras e facerlles dar landras; e Masma ó da ladeira do raiante, que debía fertilizar na súa chegada ó mar as mesmas marismas.


Recén nados acordaron descansar un pouco no camiño, condición que só cumpriu o Eume. Ó decatarse da traición dos compañeiros, envalou furioso a súa marcha pola Capela e Caaveiro e logrou chegar de primeiro. Por iso todos os anos se afoga unha persoa nel.

Publicado por D. Xabier Martínez, 27 de novembro de 2006, ás 09:00 AM.

Texto e fotografías aportados por D. Xose María López Ferro, director do Museo Etnográfico Monte Caxado de As Pontes coa aprobación de D. Javier Martínez Prieto, sacerdote actual da UPA de Ortigueira a quen agradecemos o seu traballo e colaboración.

AS “LENDAS” QUE NOS CONTOU DON ENRIQUE (II)

Seguindo coas lendas contadas por D. Enrique, hoxe imos recoller a dos castros de Bermui, a dos encantos nas medoñas e a do xabaril megalítico da Toca.


Todas elas tamén foron recollidas e transcritas por D. Xabier Martínez e están recollidas tal e como as anteriores, coma falaba D. Enrique.
Este ano, se todo vai no seu rego, no verán a Fundación Museo Etnográfico “Monte Caxado” presentará o seu número 4 dos Cadernos do Museo, no que se recollen as lendas pontesas e algunha máis da Comarca, van ilustradas, cada lenda leva un debuxo (moi simple) alusivo e penso que vai gustar, porque vai orientado tanto aos maiores coma aos nenos. A miña intención é que os nenos coñezan tamén esa parte de patrimonio inmaterial que se está a esquecer pois forman parte da esencia do noso pobo pontés.


E volvendo ao artigo, D. Xabier, acláranos antes que: “As seguintes lendas foron narradas por don Enrique Rivera Rouco, e recollidas polo diario “A Nova Unión” na páxina 16 do seu número 12, en Agosto de 1995”

LENDA DOS CASTROS DE BERMUI


Segundo esta lenda, os Castros serviron de parapeto ó rei Bermundo. A historia conta que “o gran Rei de Galicia, Bermudo, elexido polos nobles Galegos fai uns dez séculos, veuse acurrado cas embestidas dos moros. Tiña a súa sede en Compostela, e ante a proximidade do enemigo escapou para Betanzos. Os moros, capitaneados polo xeneral Almanzor, viñan como un furacán, destruíndo canto atopaban. Desfixeron por completo a cidade de Compostela e seguidamente atacaron A Coruña. Entonces o noso Bermudo saeu de Betanzos cara ó norte e refuxiouse nos Castos da montaña de poñente de As Pontes (a uns seis kilómetros). Aquela terra dos Castros recibeu ata nós, o nome de Bermui, nome do ilustre fuxitivo.


Dende alí mandou guerrilleiros contra o enemigo, pero non tiñan potencia para detelo. ó pouco tempo tomou Betanzos, entón o Rei, vendo xogado o seu pelexo, marchou para Oviedo (para a casa do seu pai), pasando polo val de As Pontes nesa retirada”.

LENDA DOS “ENCANTOS” (PERSOAS ENCANTADAS) NAS MEDOÑAS


Houbo nesta Comarca moitos “encantos” nas fosas do río Eume, nas penas e nas medoñas, eran persoas que xacían como consecuencia dalgún maleficio, o que os vellos chamaban “estar encantadas”. Falaban desde a súa prisión e podían ser desencantadas cumpríndolles algún requisito que pedían.


Cóntase dun que moraba nas medoñas de Marraxón, que lle encomendou a un paisano de alí o xeito de desencantalo. Asomoulle por un burato da medoña, doce bolos de pan, que lle debía devolver intactos ó outro día, e advertiulle que tivera coidado coa súa muller porque, levada pola curiosidade, podía encetar un e nese caso, perpetuaríase o seu encantamento.


Así sucedeu, anque lle advirtiu seriamente que non lles tocara. Cando llos devolveu, foinos botando polo burato deixando para o último o encetado. Cando este rodou ó cubil retemblou a medoña e o encanto mandou uns alaridos de desesperación pola desventura que lle viñer enriba.


Nas medoñas da fonte mineral de As Boliqueiras aínda quedaba un encanto; ademais de morar nelas, vagaba polas carballeiras que hai debaixo da fonte. Sin ver mover ningunha pola oíase un repetido ruído como si as estiveran rompendo. Este ruído facía estrañar a cantos iban alí beber das augas minerais. De feito, o fenómeno debíase a movementos da brisa entre as vellas polas dos carballos, un tempo despois desapareceu, ó ser talados por Endesa.


LENDA DO XABARÍN MEGALÍTICO DA “TOCA”
No monte da Casilla da Toca poden ver cantos pasen pola estrada para Ferrol, un cocho bravo de pedra, subido enriba doutra pedra máis grande e mirando hacia o raiante. Fixérono os nosos antepasados, do tempo inmemorial, e dotárono dun poder divino que supera o poder das meigas e dos espíritos malos. Esta figura protexía ós moradores da Veiga de Narahío e demais arredores, pois, coa súa presencia poderosa, detiña a cantos poderes enemigos viñeran ó seu frente, quedando así a salvo os que residían pola súa espalda.

Texto e fotografías aportados por D. Xose María López Ferro, director do Museo Etnográfico Monte Caxado de As Pontes coa aprobación de D. Javier Martínez Prieto, sacerdote actual da UPA de Ortigueira a quen agradecemos o seu traballo e colaboración.

ESPERAR Y SEGUIR ESPERANDO

Versión audio del articulo

Todo el mundo conoce la parábola del hijo pródigo. Por eso me pregunto qué puedo añadir yo a un relato como éste, tan conmovedor, en el que un padre acaba encontrándose de nuevo con su hijo. A esta parabola se recurre en todas las celebraciones penitenciales ¿No habla ya por sí misma? Pues no. Si alguien se dejara llevar por sus imágenes, no comprendería el alcance que pueden tener en la vida de cada uno.


Desde hace algunos años existe un movimiento a favor de la «justicia reparadora». Su intención es proponer soluciones alternativas a la justicia «tradicional», esto es, la que castiga a los delincuentes ¿Cuál es su motivación? Según un informe del ministerio de justicia canadiense, el riesgo de reincidencia es mucho más bajo con esta nueva clase de justicia. Un espíritu pragmático podría agregar: «resulta mucho más costosa a corto plazo pero menos a largo plazo».

En la misma línea hay también, entre los psicólogos americanos, un movimiento de crecimiento personal que contempla el perdón como su sexta y última etapa, tras el reconocimiento del propio dolor y de la propia indignación. Bajo este punto de vista, el perdón viene a ser una forma definitiva de liberación ¿Qué tiene que ver con todo esto, por cierto, la parábola de Jesús?


En ella nos venimos a encontrar con un padre cuyo corazón se ha roto porque su hijo ya no está a su lado y ha perdido el contacto con él. Sin desesperarse, espera la vuelta de su hijo y permanece alerta hasta que lo ve llegar de lejos ¡Cuántas veces no lo buscó en vano con sus ojos a lo lejos! Cuando finalmente aparece, no le dirige el menor reproche. Al contrario: organiza una fiesta por todo lo alto. Hay un punto de locura en la reacción de este padre. La inmensa alegría que le embarga, la «locura» que le mueve, es la expresión de su amor desbordante, sin medida ni fin. Cuando Jesús me cuenta esta parábola me está diciendo:

«Aquí está tu Dios, tu Padre, al que intento darte a conocer con mi vida entera»


He aquí, pues, lo que la fe cristiana puede aportar al debate sobre la justicia y el perdón. Pero esta aportación es muy difícil de entender para quienes no han vivido una experiencia como la que nos cuenta la parábola. Me acuerdo, en este momento, de aquel joven sin hogar con el que mi hija se encontró una vez en las calles de Ottawa: su padre le había echado a la calle porque tenía sus principios y no estaba dispuesto a permitir que la droga entrase en su casa.

Pero hay más. Mientras el hijo pródigo se siente indigno de su padre y se dispone a ser tratado por él como un criado más, el padre, que le mira con otros ojos, le pone un anillo en su dedo, símbolo de su condición de hijo. El pródigo tendrá, desde ahora, un reto ante sí: llegar a verse a sí mismo tan valioso como su propio padre le ve a él. En cuanto al otro hijo, el mayor, cabe decir que no se conoce a sí mismo. Se ve como un criado al servicio de su amo que no puede ni matar un cabrito para invitar a sus amigos, por más que su padre le recuerde:

«todo lo mío es tuyo, tienes los mismos derechos que yo»

Hace tiempo pude leer el testimonio conmovedor de un padre que, arruinado su negocio, se vio obligado a sacar a su hija de un colegio privado. La cosa no quedó ahí. Un buen día su hija se metió a bailarina de cabaret. Fueron pasando los años y corriendo el dinero hasta que la mujer empezó a envejecer, aparecieron sobre su piel las primeras arrugas y tuvo que conformarse con actuar en locales de poca monta. Un día, su padre se presentó en el tugurio donde vivía con la esperanza del reencuentro: invectivas, reproches y sarcasmos fueron todo lo que salió de la boca de su hija. Su padre pudo comprobar, entonces, hasta qué punto seguía ella detestandose a sí misma.

Frente a los que cometen crímenes y delitos, una parte muy pequeña de nuestra sociedad es capaz de percibir la fuerza liberadora del perdón. En este contexto, la fe cristiana puede aportar mucho al mostrar el rostro del Padre que está en el origen de nuestras vidas y poner de manifiesto qué es un ser humano para Él ¿No podríamos ser nosotros como este Padre que permanece a la espera, que mira a lo lejos cada día y se resiste a pensar:

«Se acabó. Ya no hay nada que esperar. Ya no hay nada que hacer»

Si amo, estoy condenado a una espera sin límites, la de quien aguarda siempre ver aparecer a su hijo de lejos.

La cuaresma es el símbolo de esta larga espera, del camino hacia la tierra prometida. Sigamos, pues, en camino con todos los que esperan la reconciliación en este mundo. Y recordemos que el camino no es nunca demasiado largo para el que sabe amar. Si ésta ha sido la actitud de Jesús, ¿no podrá ser también la nuestra?

André Gilbert

Trad. de V.M.P.

AS “LENDAS” QUE NOS CONTOU DON ENRIQUE (I)

Outros dos artigos recollidos por D. Xabier Martínez, narrados por D. Enrique na Radio Local (Radio Eume) son os relativos ás lendas, polo que o artigo de hoxe leva por título: “As lendas que nos contou D. Enrique”.


D. Enrique foi, se cadra a nivel concello, o primeiro en recoller estas lendas locais que estaban a perderse. As lendas dan explicación a feitos naturais ou sobrenaturais, feitos históricos, orixe dun lugar…, transmitíndose de xeito oral de xeración en xeración e formando parte da nosa cultura popular.


Como son varias as que vai narrando, vounas presentar en tres artigos. E, como nos últimos artigos, seguen indo no galego que falaba D. Enrique que como xa dixen non é o normativo e ten castelanismos.


E falando de lendas, o próximo número (o 4) dos Cadernos do Museo Etnográfico “Monte Caxado” está dedicado ás lendas da nosa comarca e, como non, nel van as recollidas por D. Enrique. Será presentado ao longo deste ano (aínda non hai data concreta) e agardo que guste, porque vai ilustrado.


AS “LENDAS” QUE NOS CONTOU DON ENRIQUE (I)

O pasado venres, remataban as terceiras xornadas de Estudos Históricos de As Pontes coa conferencia de Luis Gómez Souto acerca dos relatos da tradición oral que xurdiron no entorno dos xacementos arqueolóxicos.
Contamos presentarvos esta semana en AMIGUS un resumen, que está en preparación, do que foi esa conferencia. Mentres, e en relación co tema pareceume interesante poñer ante vós varias das lendas que nos deixou recollidas e narradas don Enrique Rivera Rouco.


As primeiras foron contadas por don Enrique Rivera Rocuco na Radio Local de As Pontes (Espacio “Entre nós”) en Nadal do 94 e no ano 95 respectivamente. Fálannos dos restos megalíticos de Ribadeume e tamén sobre a Cruz das Cabezas.
Javier Martínez Prieto.



RESTOS MEGALÍTICOS – RIBADEUME


“Na parroquia de Ribadeume que está a cinco quilómetros de As Pontes, seguindo a carretera que vai por A Faeira hacia a presa do Eume e a Goente. Esta parroquia conserva restos protohistóricos e históricos de importancia. Da era protohistórica queda un castro no barrio do mesmo nome que está antes de chegar a Igrexa inda das Pontes e a orilla da carretera general, trátase dunha fortificación celta que leva este nombre e que data duns seiscentos anos antes de Cristo. A obra está mal conservada debido a que os paisanos realizaron ó largo dos séculos moitos traballos agrícolas sobre a misma, pode no obstante apreciarse os perfiles externos do muro que circundaba este refuxio, principalmente na súa parte norte en que se conserva a altura primitiva. Tamén para facer un chalet amputaron un trozo de este círculo. O recinto comprende unha vintedúas áreas circunscrito por un espeso muro de mampostería duns “dez metros de altura” e con vestixios duns ventanais tipo garita para os vixilantes da instalación. Eran, en efecto, estas obras, fuertes de defensa, donde se agrupaban os celtas, antepasados nosos, en tempo de guerra. O recinto é elíptico e no seu interior hai tamén vestixios de fosas, parapetos e pequenas vivendas, todo elo cuberto de estratos de terra. Mesmo así pola parte noroeste ingresaban camiños, chamados consgostras, estreitos e profundos que daban acceso ó fuerte. Os veciños ó practica-las labores agrícolas encontraron fragmentos e cerámica, que desgraciadamente non se conservaron.


En canto ós restos históricos merecen especial mención o cementerio paleocristiano que foi descuberto ó construír unha pista de acceso á actual iglesia parroquial e ó explanar o sitio onde se fai a festa diante da Igrexa. Nesas obras feitas hai uns cantos anos apareceron varias urnas de tipo “cista” de pequenas dimensións e construídas con pezas de pizarra. Algunhas destruíronse e outras quedaron ó descuberto baixo os estratos de terra a uns dous metros de profundidade do nivel que tiña antes a finca. Tamén apareceu un sarcófago, que hoxe se conserva xunto ó templo parroquial, dunha so peza de granito ca configuración do corpo humán perfectamente lograda.


No seu interior cabe unha persoa de 1,70 cm. de altura, non ten relieves nin inscripcións polo que poder ser ben celta, ou segundo a opinión de varios investigadores pode proceder da época das persecucións do século I ó IV, cando os cristiáns omitían toda inscripción que os puidera descobrir, a tapa non se conserva. O hallazgo de algunos máis na mesma zona e sempre ó lado dos santuarios e iglesias delata a existencia de comunidades primitivas de cristiáns de orixen remoto e que serían sin duda as células cristiáns que deron lugar ás parroquias….”

Imaxes do sarcófago de Ribadeume



A CRUZ DAS CABEZAS (Lugar da Cruz Vermella)


O nome procede do tempo da guerra carlista, na década de 1830-1840 en que dous bandoleiros carlistas foron decapitados en devandito lugar, xunto ó camiño de Rábade a Ferrol, e colgáronlles as cabezas nos brazos dunha cruz alí improvisada, para escarmento dos que formaban estas bandas a fin de que non entraran na vila de As Pontes.


Ó morrer o rei absolutista Fernando VII en 1833, disputaron a sucesión Carlos V de Portugal, irmán do rei, e Isabel, filla do rei defunto, que pasaría a ser a raíña Isabel II, que reinou de 1843 a 1868. Os seguidores de Carlos eran de liña absolutista, conservadora. Os seguidores de Isabel eran liberales. O humilde pobo galego, en xera, era indiferente, máis ben se inclinaba polo movemento político de Isabel. A Carlos preferíano os nobles, os fidalgos, a xente de carreira e os comerciantes. Os carlistas terminaron acorralados polas tropas do Xeneral Espartero, a pesares da forte resistencia que fixeron capitaneados polo xeneral Miguel Gómez, que acabou fuxindo a León. Entonces quedaron guerrilleiros e bandas paralelas que baixo a apariencia carlista eran gavillas e ladróns, ós que denominaban “latrofaciosos”. En As Pontes eran coñecidos polos “fouciosos”, segundo a tradución popular que recordan os maiores. O noso pobo foi liberal co influxo das propagandas da tertulia de Juana de Vega, da Coruña, e do Capitán de Ferrol, Enrique de Borbón, parente e pretendente de Isabel II, aparte do mal recordo que tiñan do absolutismo e das tropelías carlistas.


Conta a tradición de As Pontes que esos bandoleiros con disfraz de carlistas acechaban o noso pobo entrando polo Paraño e pola Mourela. Na vila e en aldeas circundantes organizáronse piquetes de defensa para facelos fuxir. Cansos de estas loitas, co fin de asustalos dunha vez, decapitaron dous e colgáranlles as cabezas nunha cruz cun letreiro que poñía carlistas. Parece ser que fora medida eficaz para que non volveran. Desde entón ese monte denominouse. sempre monte da “cruz das cabezas”.

Debuxo ilustrativo da escena da Cruz das Cabezas

Texto, fotografía e debuxo aportados por D. Xose María López Ferro, director do Museo Etnográfico Monte Caxado de As Pontes coa aprobación de D. Javier Martínez Prieto, sacerdote actual da UPA de Ortigueira a quen agradecemos o seu traballo e colaboración.

ENVEJECER Y VIVIR AL MISMO TIEMPO

Versión audio del artículo

Todos conocemos, sin duda, a alguien así. A una mujer que ha tenido varios hijos, por ejemplo. De niños fueron a la escuela, recibieron una educación y, con el tiempo, empezaron a entender la vida de otra manera, ya no como su madre ¿No les había enseñado a todos lo mismo y con toda el alma? Poco a poco, aquellos hijos suyos fueron dejando el hogar, anduvieron por el mundo e hicieron su propia vida. Aunque seguían unidos a su madre en la distancia, no fue aquel vínculo tal como ella lo había soñado. Al menos, eso sí, no se había roto. Su esposo, tantos años a su lado, acabó falleciendo antes que ella. El hogar se le quedaba ahora muy grande sin él y la hora de las comidas le resultaba mucho menos interesante. Pasaron los años y fue perdiendo facultades. Ya no era capaz de limpiar su casa como antes. Sus piernas empezaron a vacilar. No podía caminar hasta la iglesia como solía hacerlo hasta entonces. Se iba dando cuenta de cuántos duelos había tenido que afrontar en los últimos años ¿Es esto vivir? ¿Es esto envejecer? ¿No es todo un poco triste?



El evangelio no parece tampoco invitarnos al regocijo. Por él sabemos de dos sucesos que tuvieron lugar en tiempo de Jesús: una revuelta nacionalista en Galilea que Pilato acabó sofocando de una manera sangrienta y la catástrofe ocurrida en Jerusalén, cuando se desmoronó una torre de piedra sobre dieciocho personas que pasaban por allí y murieron en el acto. Cada vez que leemos sucesos como éstos en el periódico de la mañana, reaccionamos de varias maneras. Son cosas muy tristes, desde luego. Pero, si nos preguntamos cómo ha podido pasar algo así, nuestras interpretaciones son diversas. Podemos pensar: los nacionalistas de Galilea han tenido su merecido por lo que han hecho; si no se hubieran alzado en armas no les habría pasado nada. En cuanto a la gente que pasaba aquel día por las inmediaciones de la torre en ruinas, cabe preguntarse si no fueron unos imprudentes.

A menos que no merecieran seguir viviendo mucho tiempo más ¿Y Jesús? ¿Cuál fue su reacción ante estos sucesos? Pues vino a decirnos:

«No pensemos que estas cosas les pasan a otros y no pueden pasarnos a nosotros»

Jesús nos invita a identificarnos con las víctimas de aquellos sucesos y a concluir:

«Dejemos de pensar que nos queda una vida entera por delante y tomemos, desde hoy mismo, la decisión de entrar en la entraña de nuestra existencia como si fuera nuestro último día de vida»

Jesús nos invita a todos con unas palabras que se traducen habitualmente así:

«Os lo aseguro: si no os convertis, perecereis todos de la misma manera»

Hay traductores que prefieren «si no os arrepentis». Lo que, unos y otros, intentan traducir es el verbo griego «metanoein». Su traducción literal sería «cambiar de idea». Pero, ¿a qué cambio de idea, en concreto, se refiere el evangelio? ¿Qué debemos cambiar en nosotros? Si ya nos tenemos por cristianos, ¿qué nos queda por cambiar? ¿Qué, en concreto? Para entender mejor a qué se refiere Jesús, habría que traducir, tal vez, «metanoein» como «aceptar que la vida nos cambie» o «cambiar de idea según nos vaya yendo en la vida». Una intervención militar con desenlace sangriento o un edificio que se viene abajo y aplasta a la gente son acontecimientos excepcionales, sin duda, pero forman parte de los millones de experiencias que van salpicando nuestras vidas. La única actitud plenamente humana a la que se atiene Jesús consiste en dejar que nuestras vivencias nos vayan marcando, esculpiendo nuestro rostro y, en suma, transformandonos. Entrar en la vida es abrir los ojos y el corazón a todo lo que sucede para que ello mismo pueda hablarnos y enseñarnos algo. Rechazarlo o dejar que pase sin más como el agua que corre es negarse a vivir y entregarse a la muerte.

La gran dificultad en la vida es vivir el presente. Cuando somos jóvenes queremos ser adultos, cumplir dieciocho para poder sacar el carnet de conducir, tener nuestro primer empleo con la carrera terminada y fundar una familia: la vida está en el futuro. Cuando somos mayores, en cambio, nos acordamos, nostálgicos, de otros tiempos, cuando estábamos todos en familia por Navidad con los hijos, en momentos inolvidables con nuestra pareja o de viaje por lugares extraordinarios: la vida está en el pasado. Dejar que la vida nos cambie, entrar en la vida, significa que la vida está en el presente, que se vive ahora y que no para de cambiar. Vivir es crecer sin pausa a partir de lo que vivimos cada día. No otro es el mensaje de la parábola de la higuera que leemos en el evangelio: el árbol debería haber dado ya sus frutos pero aun está a tiempo mientras siga vivo…por el momento.

Poco importa nuestra edad. Todos compartimos una misma realidad: el presente. En nuestras manos está la decisión de aceptarlo o rechazarlo. Todos tenemos vivencias grandes y pequeñas: podemos defendernos de ellas o dejar que nos transformen. Dejar que los duros fríos del invierno muerdan nuestro rostro. Envejecer es, sin duda, vivir muchos duelos. Pero es también superar todo aquello que nos movía a huir del presente, aprender a disfrutar de lo esencial y adentrarnos en la hondura de lo que nos queda, la vida misma. Lo que Jesús nos pide, él mismo lo vivió. Por eso es, para nosotros, el Viviente.

André Gilbert

Trad. de V.M.P.

FILLOS ILUSTRES DE AS PONTES

Recollermos hoxe outro artigo de D. Enrique e que foi publicado por D. Xabier Martínez o 8 de xaneiro de 2007. Fala de “Os fillos ilustres de As Pontes”, isto é xente nada en As Pontes e que destacou, a maioría fóra do pobo e aínda do país, dalgún xeito.


Coma os anteriores tamén está nun galego non normativo e con moitos castelanismos, isto é, tal e como falaba D. Enrique.

FILLOS ILUSTRES DE AS PONTES

Antonio Ferreiro Blanco, antepasado da familia Bahamonde Ferreiro, que foi maxistrado da Audiencia da Coruña.


Jesús María Bouza Bello, director do Centro Galego de Cuba. Durante o seu mandato en 1912 foi creada a sección “Sociedad de los Naturales de Puentes de García Rodríguez” que con gran entusiasmo levaron a cabo numerosos beneficios neste pobo e a súa comarca, construción de escolas, mellora de vivendas, etc.


José María Penabad López, que aínda vive, é director propietario dos dous principales diarios de Costa Rica, e director e periodista de Costa Rica. Escribe co seudónimo de “Zoquiñas”.

Imagen de José María Penabad


Antonio Formoso Permuy, merecedor en Méjico do título de ingeniero químico e director técnica de procedementos industriais, autor da obra “procedimientos industriales”, distribuído por todo Iberoamérica. Este autor era nativo de Ribadeume.

Ejemplar de un libro de Antonio Formoso


Sergio Rivera Chao, a principios do noso século foi propietario da maior parte do val de As Pontes e do pobo, porque llo comprou ó sucesor da extinguida casa de Lemos, o señor Cora de Lugo. Asimismo foi propietario das minas de ferro de Villaodriz, na provincia de Lugo, proporcionando en ambos sitios postos de traballo. Representaba naqueles tempos a primeira firma financieira de Galicia. Todavía lle vive un fillo que se chama José Rivella Illade “o mudo”.


Juan Antonio María de Suances y Fernández, que foi Ministro de Industria e presidente do INI. Viveu toda a súa infancia en As Pontes, onde se establecera o seu pai, un jefe militar anticipadamente jubilado, porque se atopaba enfermo de tuberculosis, e donde finalmente morreu. Estableceuse en As Pontes por prescripción médica para que recibira aires puros do campo, especialmente do pino. Por eso tamén o vamos chamar fillo de As Pontes, efectivamente demostrouno, apoiando a ubicación da fábrica de abonos nitrogenados no noso pobo, que foi inaugurada no ano 1959, en contra da pretensión das forzas vivas de Ferrol que desexaban situala na súa zona.

Imagen de Juan Antonio de Suances


Frai Antonio José Preito, antepasado dos Prieto de As Pontes, que foi misionero en Hispanoamérica, a mediados do século XVIII, que fixo a súa labor nas montañas entre Ecuador e Perú.


E tamén ponteses destacados en negocios.

O propietario da principal fábrica de conservas de México, que se chamaba “Conservas La Fortuna”, na ciudad de Cortazar foi Secundino Bellas Rivera, nativo de As Pontes, que consigueu alí o título de bienhechor del pueblo, e atópase hoxe enterrado no interior da catedral mexicana.


A mellor floristería de Cuba, era propiedad da familia Ferreiro de Gondré.

A principal mueblería de Cuba era propiedad de Manuel Sánchez Fraga, da familia de Graciano Sánchez, de As Pontes.

Das mellores joyerías de Cuba, eran donos os irmaos Jesús, José María e Manuel Picos Fraga, todos ponteses.


José María Rivera Corral nacido no Chamoselo, aquí en As Pontes, foi o fundador e propietrio da prestixiosa fábrica de cervezas “La Estrella de Galicia”, cuia propiedade hoxe representan os seus familiares sucerores.


E Gaspar Rivera, irmán do anterior, foi dono dunha inmensa inmobiliaria en México.

Texto e fotografías ( obtidas de internet) aportados por D. Xose María López Ferro, director do Museo Etnográfico Monte Caxado de As Pontes coa aprobación de D. Javier Martínez Prieto, sacerdote actual da UPA de Ortigueira a quen agradecemos o seu traballo e colaboración.